Haar naam was Selma

Selmawijnbergzwolle1

Sommige plekken in Zwolle hebben een rauw verleden. Zo werd de gymzaal in ons pand aan de Veerallee tijdens de tweede wereldoorlog gebruikt om Zwolse Joden uiteindelijk kamp te deporteren. Op onze binnenplaats staat een rozenboom, as herinnering. Het is vier mei, dus denken we hier een keer extra aan.

Maar dat is niet de enige plek met een bijzonder verhaal. Ook de veemarkt 23 heeft een historische waarde. Hier gaan we een circulair bouwwerk maken en komt de proeftuin circulariteit. Op de plek waar ooit hotel Wijnberg stond. Het verhaal van Familie Wijnberg is net zo bijzonder als de geschiedenis van het pand zelf. Hotel Wijnberg was één van de weinige koosjere hotels in de wijde omtrek; de familie is dan ook Joods. Juist vandaag, op 4 mei, is het belangrijk om dit verhaal te delen.

Familie Wijnberg had eerst een hotel aan de Harm Smeengekade, toen was de veemarkt nog daar. Maar toen de markt verplaatste naar de IJsselhallen, de rand van Kamperpoort, besloten ook zij hun hotel te verplaatsen. Zo werd het hotel gebouwd op de plek van de proeftuin, dat is eigenlijk het eerste wat daar überhaupt gebouwd is. Het is van oudsher een stoere wijk. Een volkswijk pur sang, waar vooral arbeiders en sjouwers woonden.

Haar naam was Selma Wijnberg. De dochter van het hotelgezin. De dochter die lang bekend staat als de nog enige levende Nederlandse vrouw die vernietigingskamp Sobibor overleefde. Selma had een prima leven in het hotel. Hotel Wijnberg was een geliefde plek voor de rijkere boeren en mensen uit de buurt. Er werd volop gedronken, waren dansavonden. Het leefde daar. De hele veemarkt, eigenlijk de hele Kamperpoort barstte van de scholen, cafés en hotels.

Tot de Duitsers komen. Het hotel wordt door een kennis overgenomen en Selma en haar Joodse familie duiken onder in Utrecht. Tijdens een bezoek aan een ander adres, wordt ze opgepakt. Na een paar omzwervingen in de Nederlandse kampen wordt ze op 6 april 1943 naar Sobibor gebracht.

Het gros van de joden wordt regelrecht naar de gaskamers gestuurd. Kinderen, ouderen die niet meer kunnen lopen en op een trolley worden gezet. Een enkeling mag komen werken. Lijken verbranden, of zoals Selma, kleding uitzoeken en as uitstrooien in het dodenkamp. Het is hard werken en het leven daar is barbaars; ze zag verschrikkelijke dingen. Ze zei daarover in een documentaire van de NOS: “Je leefde continu in angst. Altijd bang dat ze je iets zouden doen, dat er iemand stierf of je werd gemarteld.” Vrij snel krijgt Selma door wat er gebeurt, hoe er op grote schaal mensen worden vermoord.

Tijdens de geforceerde dansavonden in het kamp ontmoet Selma de Poolse Chaim. Het klikt tussen haar en de man en ze krijgen een relatie. Ze vinden liefde en warmte bij elkaar.

Wonder boven wonder verlaten ze, door een ontsnapping, Sobibor levend in de zomer van 1943. Via omwegen komen ze bij een onderduikadres terecht. Op de zolder van de stal is er plek. Tijdens hun verblijf van negen maanden verstrijken deprimerende dagen langzaam. Totdat Selma zwanger blijkt te zijn. Blijdschap en angst wisselen elkaar af. Blij met de komst van het kind, bang omdat het onderduikadres hen niet meer wil. Ze worden gered doordat de Duitsers zich al terugtrekken uit Polen.

Op een dag klonk er bomgebulder. De Russen kwamen! Ze verstopten zich twee dagen in het bos tot de tot de Duitsers helemaal weg waren en de Sovjets kwamen.

Ze bleven een tijdje in Polen, waar uiteindelijk hun kind Emiel wordt geboren. Ze willen terug naar NL. Dit moest illegaal, want Chaim mocht niet met de boot van Oekraïne naar het westen, omdat hij Pools was. Op de boot kreeg de baby honger. Van zenuwen, omdat Chaim de boot op werd gesmokkeld, maakte Selma te weinig melk aan. Met geleende melk voedt ze de baby, maar de melk helpt niet. Emiel sterft binnen 24 uur. Het lichaam van hun kindje, wordt bij het Griekse Naxos in zee gegooid.

Na een reis van een paar dagen, komen ze weer in Zwolle. De meest verschrikkelijke dingen gezien, zonder kind en familie. Ze mogen weer tijdelijk wonen in hotel Wijnberg. Er was iemand die hun hotel draaiende had gehouden. Chaim krijgt geen toestemming om in Nederland te wonen, waarop hij weer moet onderduiken. De Zwolse politie ontdekt dat ze getrouwd zijn, dus moet zelfs Selma worden uitgezet, omdat ze getrouwd is met een vreemdeling. Omdat Polen geen onderdanen en partners meer aanneemt in het land, mogen ze in het hotel blijven.

In de tussentijd krijgen Chaim en Selma krijgen nog twee kinderen, ze beginnen stoffen- en modezaak, maar aarden lukt niet meer. Teveel gezien en te weinig welkom. Via Israël komen ze in de VS, waar ze zich vestigen. Daar bouwen ze een bestaan op met hun kinderen. Soms komen ze even terug, als ze moeten getuigen tegen de moordenaars, waaronder Fretzl. Die wordt uiteindelijk veroordeeld tot levenslang.

De wijk ontwikkelt zich verder en het hotel krijgt door de jaren heen verschillende functies. De haat-liefdeverhouding met Zwolle heeft Selma gehouden tot haar dood. Een aantal jaren geleden kwam ze nog naar Zwolle met haar kleinkinderen, dit was voor de sloop van het hotel. Toen hebben ze er een laatste blik op kunnen werpen. Ze werd geridderd en kreeg eindelijk excuses. Daarna is het hotel gesloopt, omdat de staat van het hotel slecht was.

Dankzij Evert-Jan Entzinger van Historische Muurschilderingen Zwolle is een deel van de muurschildering gered! Dit krijgt een nieuwe plek in het circulaire gebouw dat we gaan bouwen. Vandaag, op 4 mei, zouden we bij de veemarkt stilstaan bij 75 jaar herdenking, maar het corona-virus gooide roet in het eten. Daarom, juist nu, dit verhaal. Opdat we niet vergeten! En we met deze bijzondere geschiedenis iets blijvends kunnen veranderen aan de toekomst.

Meer weten over Selma? Kijk de documentaire van de NOS: https://www.youtube.com/watch?v=Tin3E-AbQKQ&t=839s

Terug naar overzicht